3 MILJARD
EURO VOOR EEN BUSKAARTJE? OPEN
KAART VAN BRENNO DE WINTER (26/11/2011)
HEEL NEDERLAND? NEE... (26/11/2011)
CHIPSNIPPERS ROND DE JAARWISSELING (04/01/2012)
‘Met
nog zo’n 20.000 woorden te gaan en nog een berg
verhalen te vertellen, begin ik in te zien dat schrijven schrappen is
#boek
#help’, twitterde onderzoeksjournalist Brenno de Winter op 20 augustus
2011.
‘Je kunt er altijd nog een trilogie van maken ;-)’, antwoordde ik. Maar
dat zal
op bezwaren gestuit zijn van de uitgever. Open
kaart, van tip tot kraak: het
journalistieke
verhaal achter de #ovchip, ligt thans, na al dat schrijven en
schrappen, in
de winkel als handzaam pocketje van 174 pagina’s.
Het boek beschrijft de speurtocht van
De Winter naar de
veiligheids- en privacy-lekken in het stukje plastic dat in deze
rubriek al 6
jaar besproken wordt; al anderhalf jaar voordat De Winter een tip kreeg
dat er
met deze kaart rare dingen aan de hand waren.
Het boek laat zich lezen als een
queeste, een kruistocht van
een individu tegen een kongsi van overheid, industrie en het
openbaar-vervoerswezen,
die gedrieën samenspannen tegen reiziger en burger. De Winter reisde
wekenlang
gratis door Nederland met een gehackte OV-chipkaart, en betaalde
daarvoor toch
nog bijna de tol, toen het Openbaar Ministerie een strafzaak tegen hem
begon;
zes jaar gevangenisstraf hing hem boven het hoofd.
Verder is de onderzoeksjournalist een
fanatiek ‘Wobber’ (Wob:
Wet Openbaarheid Bestuur). Maar vaak is zelfs de tussenkomst van de
rechter
niet voldoende om de stukken op tafel te krijgen over een van de
grootste Nederlandse
ICT-fiasco’s aller tijden, dat dure kaartje, dat er MOEST komen, en
waarmee de
reiziger nog steeds niet goed uit de voeten kan.
Dat laatste, de beleving van de
reiziger, is
overigens niet de motor geweest achter
Brenno’s onderzoek. Hij constateert een constante klachtenstroom van
reizigers,
maar: ‘Eigenlijk is dat niet een
onderwerp, waarmee ik veel kan, omdat het de grote lijn meestal niet
raakt.’
Hier ben ik het toch niet met Brenno eens. Voor mij is de grote lijn
altijd
geweest dat die kaart om verkeerde redenen is ontwikkeld: niet in het
belang
van de reiziger. Problemen met de veiligheid en de privacy zijn niet
veel meer
dan een afgeleide daarvan.
Voor mij bestaat het boeiendste
gedeelte van het boek uit de
reizen die De Winter ondernam met zijn gehackte kaart. Met
gebruikmaking van
eenvoudige, goedkope soft- en hardware bleek het mogelijk te zijn, saldo op de kaart te laden zonder de
gang naar de
oplaadautomaat te maken, en in- en uit te checken op elk station in
Nederland,
zonder er ook maar in de buurt te komen.
Al deze valse reisbewegingen werden
bovendien niet
gedetecteerd door het ‘backoffice’ waarvan chipboer Trans Link Systems
(TLS) zo
hoog opgeeft. De gekste capriolen haalde Brenno uit met zijn
hackapparatuur.
Een keer deed hij het zelfs voorkomen alsof hij, in strijd met alle
wetten van
ruimte en tijd, zich tegelijkertijd in Maastricht en Amsterdam bevond.
Iedere
keer verwachtte de journalist dat zijn kaart op een kwaaie morgen, na
een nachtelijke
verwerkingsslag bij TLS, geblokkeerd zou zijn, maar het gebeurde maar
niet. En toen
het uiteindelijk toch een keer gebeurde, gold het alleen voor de trein,
en was de
blokkade softwarematig gemakkelijk ongedaan te maken. Het was slechts
een
kwestie van één bitje van een één in een nul te veranderen.
Het
mág natuurlijk niet, reizen op gemanipuleerde kaarten;
zo benadrukten de vervoersbedrijven en TLS telkens naïef in de media.
Brenno kreeg
last met de lamme arm der wet, wist zich vrij te pleiten door zich te
beroepen
op de waarschuwende functie van zijn onderzoeken, en ontsnapte aan een
langdurig verblijf in de cel.
Deze passages lezen als een
jongensboek. Maar de rest van Open
kaart bevat ook een aantal
opmerkelijke en vermeldenswaardige zaken, waarvan ik er een paar wil
uitpikken.
Uit naspeuringen van De Winters
kompaan Vincent Dekker van dagblad
Trouw bleek dat de OV-chipkaart
minstens drie miljard euro heeft gekost. Een groot deel van dat
kapitaal is
opgehoest door de belastingbetaler. ‘Dus we introduceren een buskaartje
van 3
miljard euro?’, sprak Brenno in verbijstering. ‘Nee, nu ga je te ver.
Je kunt
er ook mee in de trein’, antwoordde Vincent onderkoeld.
Daarbij hebben de vervoersbedrijven
zich schatrijk gerekend
met opbrengsten die in werkelijkheid zwaar tegenvielen, zoals die door
het terugdringen
van zwartrijden.
De journalisten stuitten op enkele
feiten rond de kaart die
de ware bedoelingen van de vervoersbedrijven onthulden. Deze zijn van
plan (geweest),
de kaart in de markt te zetten als betaalmiddel, een soort bankpas. Het
had de
concurrent of opvolger moeten worden van
de chip-KNIP van de banken, die betrouwbaarder is dan de chipKAART,
maar niet
is aangeslagen bij het grote publiek. Het grote geld wordt op de
stations
verdiend, en niet in de trein, zo fluisterde een NS-man in Brenno’s
oor. En als
je alle aankopen in de winkelcentra die stations tegenwoordig zijn, nu
eens zou
kunnen betalen met de chipkaart?
Bankieren, een stuk
branchevervreemding dat je tegenwoordig wel
vaker ziet in de OV-sector - Connexxion blijkt ineens te handelen in
verzekering
van huisdieren - maar dat in dit geval faliekant mislukt is. In Japan
kun je
vrijwel overal in en om de stations betalen met het Japanse equivalent
van de OV-chipkaart,
maar hier in Holland kun je er nog geen pakje kauwgom mee kopen.
‘Staatssecretaresse’ Huizinga was in
de ogen van de
oppositie en het publiek de kwaaie pier van de chipkaart, maar uit Open Kaart blijkt dat dit project de
overheid en de politiek volkomen boven het hoofd is gegroeid. Ook
Huizinga
kreeg bijvoorbeeld in 2008 geen inzage in een TNO-rapport waarmee TLS
liep te
zwaaien om aan te tonen dat er niets aan de hand was met de beveiliging
van de kaart.
Die kaart moest er gewoon komen, daar
was consensus over in Den
Haag en bij de vervoersmaatschappijen. Alleen Groen Links en de SP zijn
consequent geweest in hun verzet tegen de chip; de andere partijen
voerden een
zwalkende koers en sloten op beslissende momenten de ogen en de rijen.
Een lezenswaardig boek, Open
kaart, niet alleen voor OV-reizigers, maar voor iedereen die
nog een centje
vertrouwen had in onze democratie en in zijn positie als consument. De
belangen
van Koning Klant stonden niet centraal bij de introductie van de chip,
maar die
van de vervoersmaatschappijen. Dit is punt 24 uit het door De winter
opgestelde
lijstje ‘25 problemen met de OV-chipkaart’, maar het had van mijn part
punt 1
mogen zijn, én punt 25, in vette letters, want dit is nou net waar dit
hele
verhaal om draait.
Frans Mensonides
26 november 2011
Foto
van Brenno en het alternatieve chiplogo afkomstig van
het omslag van het boek
Zomer in Zeeland: Westkapelle
En zo is dan op 3 november de
strippenkaart verleden tijd
geworden in heel Nederland. In heel Nederland? Nee, een kleine
provincie bij de
zee blijft hardnekkig weerstand bieden tegen hetgeen elders
onvermijdelijk was.
In Zeeland kun je voor 1,60 in de bus nog steeds het
tweestrippenkaartje kopen
dat ik in juli op Walcheren
al verkocht zag worden.
Als ik sommige kranten mag geloven,
worden door reizigers gehamsterde
15- en 45-strippenkaarten tot 31 december 2011 ook nog steeds
geaccepteerd.
Maar dat lijkt me onwaarschijnlijk, want zelf zag in Vlissingen op Zure
Zaterdag al een strippenkaart geweigerd worden.
Op een ander hoekpunt van Nederland, de provincie
Limburg, is men teruggekomen van de afschaffing van
betaalbare kartonnen kaartjes. De goedkope dagkaart keert daar weer
terug op de
bus, in ieder geval totdat de reiziger gewend is aan de chip. Maar dat
zou nog
best eens heel lang kunnen duren. In Noord-Brabant heeft men
intussen in de gaten wat voorspelbaar was: veel buspassagiers
zijn afgehaakt sinds D-day eerder deze maand. De populaire
daluren-dagkaart van 3 euro wordt daar pijnlijk gemist.
Misschien is er reden te
veronderstellen dat de kruistocht
tegen de OV-chipkaart nog niet voorbij is, en het inburgeringsproces al
evenmin.
Dan is er ook voldoende reden om deze reeks voort te zetten. Dit is
deel 26. Helemaal
onderaan dit document treft
de lezer het
overzicht aan van alle eerder verschenen afleveringen.
Frans Mensonides
26 november 2011
En zo is er een jaar begonnen waarin we misschien
langzamerhand zullen wennen aan het fenomeen: chipkaart, daar er niet veel
anders opzit – lopen of fietsen is niet altijd een alternatief.
Hieronder, terwijl de pruttige snippers van het nieuwjaarsvuurwerk de straten nog plaveien, enige snippers over de chipkaart: een paar punten, opgespaard gedurende de afgelopen weken.
Mijn voorlaatste papieren sterabonnement
*1*
Connexxion is geslaagd in het tot het nulpunt terugdringen
van zwartrijden. Dat zou opgemaakt kunnen worden uit het feit dat controleurs
van dit bedrijf zich intensief beziggehouden hebben met de opsporing van
illegalen. Ze hebben zeker tijd over, zou je kunnen denken als je DIT bericht leest.
Chauffeurs van Connexxion die liever op hun passagiers
letten dan op de weg vóór zich, kregen in de smiezen dat op doordeweekse
ochtenden vele vrouwen met een donkere huidskleur zich begaven van Amsterdams
gettogordel naar de wijken der rijken rond Haarlem. Het vermoeden ontstond dat
deze vrouwen illegaal in Nederland verbleven en als werkster werkten in de
huizen van de gegoede burgerij. Een aantal controleurs hielp in werktijd de
vreemdelingenpolitie met het schaduwen van deze mensen. Zijn zulke controleurs
wellicht kleinzoons van de brave burgers die tijdens de oorlog Joodse
onderduikers aangaven bij de bezetter?
Een aantal van de aangehouden illegalen is uitgezet. Anderen
kregen via de Raad van State gedaan dat ze mochten blijven; het schaduwen en
aanhouden van deze werksters, louter op grond van raskenmerken, was in strijd
met de wet.
Connexxion gaat, na zich op de verzekeringsbranche gestort
te hebben, verder op de weg van branchevervreemding, door zich nu ook met
deportatie bezig te houden. Bij een bedrijf dat zo omgaat met de rechten van
burgers, zullen de reisgegevens van de chipkaart vast wel in goede handen zijn.
Toch?
*2*
Weer zo’n kleine chipanekdote. Op tweede kerstdag wilde ik
van Den Haag Centraal met de rode Veolia-bus 45 naar Leiden Zuid-West reizen.
Met een plukje andere belangstellenden stond ik te wachten op het juiste
perron. De bus kwam voorrijden langs dat van lijn 43. Maar het was wel degelijk
nummer 45; gelukkig maar, want dat busplatform is in de winter en in het donker
één van de meest onaangename plekken van de hele provincie Zuid-Holland. Ik
checkte in, na overstap vanuit de HTM-tram.
‘Ja, ik kom op het perron van 43’, legde de busbestuurder
uit, ‘omdat het eigenlijk nog in mijn pauze is, en ik jullie dus eigenlijk niet
eens mag binnenlaten, maar vooruit dan maar, kom er maar in, want het is
tenslotte kerstmis’. Een reeks mededelingen waarvan de logische samenhang niet ogenblikkelijk
in het oog sprong.
Natuurlijk meldden zich gedurende de minuten daarop diverse
mensen die dachten dat deze bus naar Wassenaar zou gaan, want dat doet lijn 43
namelijk, die normaliter op dit perron staat. ‘Nee hoor, deze gaat niet naar
Wassenaar, maar ik sta hier omdat ik eigenlijk pauze heb’. Zou zo’n chauffeur
nou zelf ook nooit eens twijfelen aan zijn verstand?
Goed, de slimme chauffeur startte uiteindelijk toch nog zijn
bus. Daarbij heeft hij mogelijk de chiplezers gereset of zoiets, want toen ik
ruim een half uur later in Leiden uitstapte, flitste er een onleesbare
mededeling over het scherm van de lezer, en was daarop ook het bedrag 0,00 euro
zichtbaar.
Ik natuurlijk de volgende dag kijken op het station, bij een
NS-kaartlezer. Deze rare rit had geen spoor op mijn chipkaart achtergelaten.
Later bleek hij wel voor te komen op het overzicht van MijnChipkaart. Volgens
dat lijstje was ik na die rit van ruim een half uur weer uitgestapt op Den Haag
Centraal, en was ik dientengevolge niets verschuldigd.
?????
*3*
Tot 15 januari 2012 kan ik binnen Leiden nog reizen op mijn
laatste papieren, bij het GWK gekochte sterabonnement. Per 1 januari is GWK opgehouden
met het spelen van plaatskaartenkantoor voor Connexxion. Daarna dienen
abonnementen gekocht te worden in de oplaadautomaat.
Daarbij blijft het oude systeem van sterabonnementen met een
centrumzone nog gelden. Althans in het Zuid-Hollandse
concessiegebied-met-de-lange-naam, waarin ik woon, want je hebt ook gebieden
waar andere systemen gelden.
Ik moet straks de kaartsoort (maand- of week-), de
centrumzone, de sterwaarde en de dag van ingang allemaal invoeren in de oplaadautomaat,
en liefst correct. Dan wordt het abo op mijn persoonlijke OV-chipkaart geladen.
Daarna zal ik ook bij elk ritje binnen Leiden in- en uit moeten checken. Mijn
stamkaart met pasfoto verliest dus zijn geldigheid.
Ik ben benieuwd hoe dat straks gaat. Stel dat ik in Leiden
nu eens in een bus stap die de zonegrens overschrijdt. Als het goed is, moet
het chipsysteem dan alleen de hectometers berekenen die ik buiten de zone
Leiden heb gereisd. Ik vraag me af of het systeem daarvoor wel intelligent
genoeg is.
Het aanpalende concessiegebied Haaglanden kent een
vergelijkbaar systeem: ook verchipte sterabonnementen. Ik zou dus zonder
problemen met mijn abonnement moeten kunnen in- en uitchecken in die bus 45 van
Veolia waarover ik het net had. We zullen het zien!
*4*
Zowaar eens een goede ervaring met de chip. Op de MerwedeLingeLijn van Arriva kreeg ik laatst zo maar 40% korting, zonder dat ik erom gevraagd had. Lees dit reisverslag >>>
Frans Mensonides
4 januari 2012
Overstappen van NS op Arriva: twijfelpalen op station Dordrecht
Eerdere afleveringen in de deze reeks, die telkens van naam verandert, maar wel steeds gewoon doortelt:
De stand in chipland 25 (september – november 2011): De Afsluitdijk over met drie kartonnetjes / D-day in Utrecht / Connexxion controleert /D-day in Bavel (Breda) - De stand in chipland 24 (juli - augustus 2011): D-day, of liever: zure zaterdag in Almere, Hilversum en op Walcheren / Tjeerds worsteling met de chipkaart / Pendelen in de Leidse Merenwijk / Restitutie blijft probleem voor Connexxion / Alle dertien goed / Wel aan de chipKAART maar niet aan de chipKNIP - De stand in chipland 23 (mei - juni 2011): Alsnog D-day in Zuid-Holland, 19 mei 2011 / Tweede Kamer blijft problemen houden met 'kinderziekten' chipkaart / Restitutie bij Connexxion on-line / Lopen of een kaartje kopen / Ouderdom en andere kleine gebreken die het reizen met de chipkaart moeilijk maken - De stand in chipland 22 (januari - april 2011): De D-day in Zuid-Holland die niet doorging / Hybride chipsysteem, ofwel: willen we de totale digitalisering? / Fraude acceptabel in onze gedoogdemocratie / Geld terug, maar niet on-line / 40 keer chippen bij Connexxion in Zuid-Holland - De stand in chipland 21 (november - december 2010): Chipkaart S.M.A.R.T.?, ofwel: wie wordt er eigenlijk blij van? / Chippen in Gelderland: dalurenkorting en de trein van Veolia / Kilometertarief Haaglanden 15% omlaag! / Op naar D-day in Zuid-Holland (03/02/11) -De stand in chipland 20 (september - oktober 2010): Opti-MIS-me over negatief chipnieuws / chippen bij NS, HTM, GVB, Qbuzz, GVB, Hermes en tijdens Leidens Ontzet / Meldpunt Collectief Onrecht / Slecht weer voor de chipkaart / Chipklok op twee voor twaalf - De stand in chipland 19 (juni - augustus 2010) met o.a.: D-day in groot-Amsterdam / Connexxion: 38% ritten fout; restitutie chaos / 60 ritten met HTM / fakende controleurs RET / 30 ritten met NS / 'Klauwen met tijd, techneut Connexxion aan de lijn / anoniem chippen / chippen in Gelderland - De stand in chipland 18 (april - mei 2010) met o.a.: Legale zakkenrollerij: chippen bij Connexxion (met lange nasleep) / vergeetpalen op de SUNIJ / speuren in de reisplanner / metro Amsterdam: -13% passagiers / chippen bij NS, HTM en Veolia / op saldo naar Nijverdal - De stand in chipland 17 (februari - maart 2010) met o.a.: Afschaffing strippenkaart op RET-tram en bus / Goeree-Overflakkee / met Connexxion de mist in / chippen bij NS en HTM / voor 16 euro het schip in bij Leidse stadsrit - De stand in chipland 16 (december 2009-januari 2010) met o.a.: eindelijk chippen bij NS / 30 ritten bij HTM en Connexxion / 25 stellingen van Brenno de Winter / introductie Studenten-OV-chipkaart / het onderzoek van Otto Cox (Leiden) - De stand in chipland 15 (oktober-november 2009) met o.a.: chipkaart is 15% duurder dan strippenkaart en jaagt mensen de metro uit / slap D-daytje bij NS / duur oeps-moment / uitrol chipkaart bij HTM - Chipblog augustus - september 2009, met o.a.: 27/8: D-day bij GVB Amsterdam, chippen in Zeeland, Utrecht, Arnhem / Nijmegen en bij Veolia - Chipblog juni-augustus 2009, met o.a.: probleem met Voordeelurenkaart NS / Chippen op de bus in en om Leiden / Evaluatie: hoe goed gaat het werkelijk in chipland / een weggooier: de wegwerpkaart van het GVB - Chipblog maart - mei 2009, met o.a.: Falende controleapparatuur bij NS en RET / ROVER terug in overleg / Langdurige blackout chipkaartlezers in RET-metro / Chipkaart getest rond Leiden - Strip en Chip; rond een historische donderdag: Magneetkaart, chipkaart: een kwart eeuw gemodder / Witkielen, aftellen naar donderdag / Randstadrail / de Compensatiekaart / D-day: donderdag 29 januari 2009 / Dan toch maar de evaluatie (jan./feb. 2009) - Unknown Check-in: Rondje Randstad met de chipkaart / Ervaringen van andere reizigers / Aanvullend stads-streekabonnement / Compensatiekaart: achter-het-bureau-denken van RET / ROVER: Duitse chipkaart of vouw-de-vouw / Rondje Rotterdam (november 2008 - januari 2009) - Pinksterupdate / Plundertarief GVB / Rotterdamse Pleurisschop / Tegoedbon op Hoekse Lijn / Discussieavond 'De OV-chipshow' van TUMULT / En toen: nieuw uitstel / Controleapparaat gesignaleerd (mei-juli 2008) - Op weg naar Station Unknown; De week van Tineke Huizinga / aanvulling voor wie de nuance zoekt / Huizinga´s aanvalsplan / Toenemende twijfel aan Alladin´s wonderlamp (januari / maart 2008) - RGL en Chipkaart: bladeren in koppijndossiers (januari 2008) - 'Ken d'rrr ook niks an doen' Een middag chippen in de tram van de RET (juli 2007) - Ik overleefde de metro-marathon van Rotterdam (april 2007) - U houdt van reizen, maar niet van gedoe; chippen bij NS (januari 2007) - ‘Use it, lose it’; Zomaar wat chip-shit uit de Amsterdamse Gettogordel (januari 2007) - 'RET wenst u een goede reizen'; op pad met de OV-chipkaart (juni 2006) - Aangekaart; losse flodders over de chipkaart (mei 2006) - Niet goed, geld weg. Twee dagen op pad met de OV-chipkaart (maart 2006) - Veel onduidelijkheden rond de OV-chipkaart (februari 2006)
© Frans Mensonides, Leiden, 2011 / 2012